Chủ nhật, ngày 16 tháng 12 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ và vấn đề gia nhập Liên minh châu Âu - Phần I
Ngày đăng: 27/10/2011

TS. Bùi Nhật Quang
Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông

 Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ là một quốc gia đặc biệt quan trọng trong khu vực Á – Âu (Eurasia) với diện tích lãnh thổ lớn (783,562 km2) nằm kéo dài trên cả hai châu lục, quy mô dân số khoảng 73 triệu người (năm 2010), nhiều tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên và có một nền kinh tế phát triển năng động. Kể từ khi Thổ Nhĩ Kỳ thành lập nền cộng hòa lần đầu tiên vào năm 1923, quốc gia này đã xác lập quan điểm chính sách hướng về phương Tây và nỗ lực tham gia vào các tổ chức liên kết quốc tế. Có thể kể tới một số khối liên kết quan trọng mà Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên chính thức như: Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế OECD (là thành viên sáng lập ngay từ năm 1945), Hội đồng châu Âu (1949), Tổ chức Hội nghị Hồi giáo OIC (1969), Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (1985), G-20 (nhóm 20 nền kinh tế lớn thành lập năm 1999) và trong năm 2009, Thổ Nhĩ Kỳ được bầu làm Ủy viên không thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp Quốc[1]. Sự tích cực của Thổ Nhĩ Kỳ khi tham gia hàng loạt các tổ chức liên kết quốc tế và khu vực đã thể hiện quan điểm tương đối cởi mở của giới lãnh đạo quốc gia và tính chất “hướng Tây” trong các đường lối, chính sách. Thổ Nhĩ Kỳ đã xác định các đối tác châu Âu kế cận có vai trò đặc biệt quan trọng trong hầu hết các lĩnh vực phát triển kinh tế, xã hội, chính trị, an ninh của quốc gia. Chính vì vậy, Thổ Nhĩ Kỳ luôn cố gắng củng cố sự hiện diện của mình trong các sự kiện của châu Âu – chẳng hạn như trở thành thành viên liên kêt của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) từ năm 1964 và của Liên minh Tây Âu (Western European Union) năm 1992. Một sự kiện được coi là bước ngoặt trong chính sách hướng tới châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ là việc quốc gia này chính thức bắt đầu đàm phán gia nhập EU và được công nhận tư cách đàm phán kể từ năm 2005.

1. Thực trạng quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ - Liên minh châu Âu.

Quá trình hợp tác của Thổ Nhĩ Kỳ với các quốc gia châu Âu đã có lịch sử phát triển lâu dài qua nhiều thời kỳ biến động khác nhau. Về mặt chính sách, Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ luôn coi các quốc gia châu Âu và các khối liên kết tại châu Âu là hướng ưu tiên trong quan hệ đối ngoại và đã thể hiện ưu tiên này từ rất sớm với các động thái như nhanh chóng trở thành thành viên của Hội đồng châu Âu[2] ngay khi tổ chức này được thành lập năm 1949 và đệ đơn xin được làm thành viên liên kết (associate membership) của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) ngay từ năm 1959, để sau đó được công nhận tư cách thành viên liên kết từ năm 1963. Trong suốt quá trình nhiều thập kỷ, Thổ Nhĩ Kỳ luôn đóng vai trò rất tích cực trong các vấn đề của châu Âu và tham gia vào hầu hết các hoạt động kinh tế, chính trị của khu vực này, thể hiện mức độ gắn kết chặt chẽ với EU mà một dấu mốc quan trọng là việc ký kết hiệp định với EU để thành lập Liên minh Thuế quan kể từ năm 1995. Hiệp định này đã tạo ra một khuôn khổ hợp tác thương mại chung cho hai phía, trong đó các hạn chế song phương đối với lưu chuyển hàng hoá đã được bãi bỏ.

Mặc dù các tiến triển trong đàm phán gia nhập EU của Thổ Nhĩ Kỳ kể từ năm 2005 đến nay là rất hạn chế do quan điểm và cách thức tiếp cận của hai phía còn nhiều khác biệt nhưng sự cải thiện của quan hệ hợp tác song phương là đáng ghi nhận, đặc biệt là các quan hệ ngày càng được tăng cường trong lĩnh vực thương mại và đầu tư. Một số dấu mốc đáng chú ý trong quá trình phát triển quan hệ hợp tác Thổ Nhì Kỳ - EU có thể được kể tới bao gồm:

  • Tháng 9. 1959: Thổ Nhĩ Kỳ đệ đơn xin trở thành thành viên liên kết của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) và đến tháng 9. 1963, Hiệp định Ankara đã được ký kết để Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập Liên minh Thuế quan với EEC và trở thành thành viên liên kết của khối này. 
  • Nửa đầu thập kỷ 1980: Quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và EEC bị đóng băng sau khi đảo chính quân sự diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 9. 1980.
  • Tháng 9. 1986: Hội đồng Liên kết Thổ Nhĩ Kỳ - EEC họp để thảo luận về việc khôi phục lại quá trình hợp tác, liên kết giữa hai bên.
  • 14 tháng 4 năm 1987: Với mong muốn trở thành thành viên chính thức của EEC, Thổ Nhĩ Kỳ nộp đơn xin gia nhập. Đến tháng 12 năm 1989, Uỷ ban châu Âu đã đồng ý về khả năng có thể xem xét trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ nhưng tạm hoãn chưa xét đơn xin gia nhập.
  • Tháng 3. 1995: Hội đồng liên kết Thổ Nhĩ Kỳ - EU đã đạt được thoả thuận về liên minh thuế quan. Thoả thuận này bắt đầu có hiệu lực kể từ 1.1.1996.
  • Tháng 12. 1999: Hôi nghị thượng đỉnh Helsinki đã công nhận tư cách ứng viên xin gia nhập của Thổ Nhĩ Kỳ.
  • Tháng 3. 2001: Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ thống qua Chương trình Quốc gia về việc nội luật hoá các quy định của EU.
  • Tháng 5. 2003: Hội đồng các Bộ trưởng EU quyết định về các nguyên tắc, ưu tiên, mục tiêu trung gian và các điều kiện của quan hệ đối tác với Thổ Nhĩ Kỳ trong quá trình gia nhập EU.
  • 17 tháng 12. 2004: Kỳ họp của Hội đồng châu Âu quyết định sẽ chính thức đàm phán gia nhập với Thổ Nhĩ Kỳ kể từ 3.10.2005.
  • 12 tháng 6. 2006: EU bắt đầu các cuộc đàm phán chính thức với Thổ Nhĩ Kỳ, xác lập khuôn khổ đàm phán bao gồm 33 chương.
  • 2007: Đàm phán về các vấn đề thống kê, kiểm soát tài chính giữa hai bên. Tuy nhiên vấn đề liên minh kinh tế và tiền tệ bị loại khỏi chương trình nghị sự.
  • 2008: Đàm phán về vấn đề quyền sở hữu trí tuệ và luật doanh nghiệp
  • 2009: Thổ Nhĩ Kỳ và Armenia ký hiệp định hoà bình tại Zurich, đáp ứng một trong những điều kiện tiên quyết để gia nhập EU.
  • 2010: Hội đồng liên kết cấp Bộ trưởng EU - Thổ Nhĩ Kỳ họp tại Brussels. EU kêu gọi Thổ Nhĩ Kỳ đẩy nhanh quá trình gia nhập.

Biểu đồ 1. Trao đổi thương mại của Thổ Nhĩ Kỳ với EU

(đơn vị: tỷ euro)

Nguồn: Eurostat, 2011.

 Cùng với các diễn biến như đã nêu trên trong quá trình phát triển quan hệ hợp tác Thổ Nhĩ Kỳ - EU suốt nhiều năm qua, các hoạt động hợp tác thực tế đã không ngừng được tăng cường. Xét ở góc độ kinh tế, EU đã nhanh chóng trở thành đối tác thương mại, đầu tư quan trọng nhất của Thổ Nhĩ Kỳ. Xét từ góc độ quan hệ chính trị, Thổ Nhĩ Kỳ đã tích cực, chủ động đẩy mạnh quá trình nội luật hoá các quy định luật pháp trong nước cho phù hợp với EU và đáp ứng các tiêu chuẩn chính trị Copenhaghen. Trong các lĩnh vực quan hệ quốc tế khác, đặc biệt là quan hệ với Hoa Kỳ và quan hệ với khu vực Trung Đông, quan điểm của Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã được điều chỉnh và thống nhất với quan điểm và cách thức ứng xử của phương Tây. Nội dung hợp tác quan trọng hàng đầu của Thổ Nhĩ Kỳ với EU có thể được xác định là hợp tác thương mại và hợp tác đầu tư.

 Biểu đồ 2. Hợp tác đầu tư trực tiếp Thổ Nhĩ Kỳ - EU 27 qua các năm

(đơn vị: tỷ Euro)

Nguồn: Eurostat, 2011.



[1] “Turkey in the UN Security Council”, Insight Turkey, Vol. 11 No.4 2009.

[2] Hội đồng châu Âu (Council of Europe) là tổ chức quốc tế có mục tiêu thúc đẩy hợp tác của tất cả các quốc gia châu Âu. Hội đồng được thành lập vào 5/5/1949 với 10 thành viên sáng lập. Thổ Nhĩ Kỳ đã trở thành thành viên của Hội đồng chỉ 3 tháng sau đó.