Thứ tư, ngày 19 tháng 12 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Sở hữu đất đai ở châu Phi và gợi ý cho Việt Nam qua nghiên cứu một số trường hợp thất bại
Ngày đăng: 23/12/2014

Chủ nhiệm đề tài: TS. Trần Thị Lan Hương
Đơn vị: Phòng Tạp chí, Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông




MỞ ĐẦU

 

1. Tính cấp thiết của đề tài:

Tại Việt Nam hiện nay đang có nhiều quan điểm đề nghị xem xét lại quy định sở hữu đất đai theo Hiến pháp năm 1993, Luật đất đai (2003) và Bộ luật dân sự (2005). Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, đất nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay mang tính chất nhỏ lẻ, manh mún, diện tích đất canh tác bình quân đầu người trung bình là 0,116 ha, trong đó đồng bằng sông Hồng chỉ đạt 0,0484 ha, dẫn đến năng suất lao động thấp, nghèo đói, thiếu việc làm và các vấn đề xã hội khác. Với khoảng 75% dân số Việt Nam vẫn sống ở nông thôn, thì vấn đề liên quan đến tập trung đất đai, duy trì tính linh hoạt trong sử dụng đất đai là những vấn đề mang tính chất thời sự và quan trọng, đòi hỏi phải có một sự thay đổi lớn trong cấu trúc và quyền sở hữu đất đai  nông nghiệp trong thời gian tới.

Tuy nhiên, thay đổi những quy định về sở hữu đất nông nghiệp là một vấn đề nhạy cảm cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng và tham khảo kinh nghiệm ở nhiều nước trên thế giới. Đối với khu vực châu Phi, có tới 70% dân số sống bằng nghề nông, chính sách sở hữu đất nông nghiệp  đã được nhiều nước châu Phi áp dụng với nhiều hình thức khác nhau và cho những kết quả khác nhau. Những bằng chứng nghiên cứu cụ thể của các nước châu Phi cho thấy việc áp dụng chế độ sở hữu ruộng đất quy mô lớn (như Zimbabwe, Nam Phi, Nigeria đã thực hiện) dường như không mang lại kết quả, tạo ra nhiều hậu quả kinh tế xã hội. Mỗi nước châu Phi đi theo con đường cải cách chế độ sở hữu đất đai nông nghiệp khác nhau với quy mô khác nhau, vì mục đích khác nhau và kết quả mang lại cũng khác nhau. Việc nghiên cứu kinh nghiệm thất bại trong cải cách chế độ sở hữu đất nông nghiệp ở một số nước châu Phi điển hình là rất cần thiết để rút ra bài học kinh nghiệm và khả năng áp dụng cho Việt Nam trong thời gian tới.

2. Mục tiêu nghiên cứu:

- Nghiên cứu sự thay đổi chính sách sở hữu đất nông nghiệp ở một số nước châu Phi (những nước bị đánh giá thất bại trong thay đổi chính sách sở hữu đất đai)

- Tác động và hậu quả của việc thay đổi chính sách sở hữu đất nông nghiệp đến phát triển nông nghiệp, kinh tế-xã hội ở các nước thất bại trong thay đổi chính sách sở hữu đất đai.

- Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc sửa đổi chính sách sở hữu đất nông nghiệp, khả năng tránh những kinh nghiệm thất bại về sở hữu đất nông nghiệp ở một số nước châu Phi điển hình.

3. Tình hình nghiên cứu:

Nghiên cứu các trường hợp thất bại trong cải cách sở hữu đất đai ở châu Phi có một số tác phẩm tiêu biểu sau đây:

Land Reform: issues and challenges: a comparative overview of experiences in Zimbabue, Namibia, South Africa and Australia:, tác giả Bertus de Villers, Quỹ Konrad Adenauer Foundation, Johanesburg 2003. Cuốn sách này phân tích quá trình cải cách đất đai của một số nước như Zimbabue, Namibia, South Africa and Australia; phân tích so sánh những thành công và thách thức trong cải cách đất đai ở những nước trên.

Land Tenure systems and their impacts on food security and sustaibable development in Africa”, tác phẩm của Economic Commission for Africa, 2009. Tác phẩm này phân tích các khái niệm về sở hữu đất đai, vai trò của sở hữu đất đai đối với người dân châu Phi, mối quan hệ giữa sở hữu đất đai và an ninh lương thực.

The politics of land reform: a comparative study of South Africa and Zimbabue in the post 1994 era”, tác giả Weley Mwatwara, Stellenbosch University, South Africa, 2013. Tác phẩm này phân tích những quan điểm chính trị trong cải cách đất đai ở Nam Phi và Zimbabwe, những hậu quả do sai lầm chính sách cải cách đất đai đối với hai nước châu Phi này.

Land Reform in South Africa: problems and prospects”, tác giả Ruth Hall và Gavin Williams, London School of Economics, 6/2000. Tác phẩm này phân tích các chính sách cải cách đất đai ở Nam Phi, những hậu quả do cải cách đất đai và triển vọng cải cách đất đai ở Nam Phi.

Too soon to tell? Land Reform in Zimbabwe”, tác giả Southall Roger, đăng trong Africa Spectrum, No 46, 2011. Tác phẩm này phân tích những sai lầm trong cải cách đất đai ở Zimbabwe và những hậu quả xã hội kinh tế của cải cách đất đai.

Land Reform in Nigeria: the Nigerian institution of estate surveyors and valuers perspective: challenges and prospects”. Tác giả Muhammad Bashar Nuhu, đăng trên FIG working week , Morocco, 2011. Tác phẩm phân tích những khó khăn trong cải cách đất đai ở Nigeria, những thách thức trọng việc thực hiện Luật sử dụng đất đai và triển vọng cải cách đất đai ở Nigeria.

Mặc dù có nhiều tác phẩm phân tích cải cách đất đai ở một số nước gặp thất bại như Nam Phi, Zimbabwe và Nigeria, nhưng những tác phẩm này chủ yếu phân tích cải cách đất đai trên diện rộng, chứ chưa tập trung phân tích cải cách sở hữu đất đai và những sai lầm chính sách xảy ra. Đặc biệt, chưa có tác phẩm nào đem lại hàm ý cho các nước đang phát triển khác như Việt Nam nhằm tránh những thất bại đáng tiếc trong cải cách đất đai. Vì vậy, đề tài này là hoàn toàn mới và mang tính cấp thiết.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

        Đối tượng nghiên cứu: Chính sách sở hữu đất đai của một số nước châu Phi thất bại trong thực hiện chính sách sở hữu đất đai

        Phạm vi nghiên cứu: Thời gian nghiên cứu: thập kỷ 1980 đến nay

        Không gian nghiên cứu: một số nước điển hình như Zimbabwe, Nam Phi, Nigeria

5. Nội dung nghiên cứu:

Đề tài chia làm 4 phần:

1. Tầm quan trọng của nông nghiệp ở một số nước châu Phi bị đánh giá là thất bại trong thay đổi chính sách sở hữu đất đai

2. Sự thay đổi chính sách sở hữu đất đai của Zimbabwe, Nam Phi

3. Tác động của sự thay đổi sở hữu đất đai đối với phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân, kinh tế - xã hội ở Zimbabwe, Nam Phi

4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ việc nghiên cứu những thất bại về sở hữu đất đai ở một số nước châu Phi điển hình.