Thứ tư, ngày 19 tháng 12 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Viện trợ phát triển chính thức của Liên minh châu Âu cho một số quốc gia ở châu Phi và hàm ý cho Việt Nam
Ngày đăng: 06/10/2014

Chủ nhiệm đề tài: Th.S Kiều Thanh Nga
Phòng Nghiên cứu Quan hệ Quốc tế

MỞ ĐẦU

 

1. Tính cấp thiết của đề tài

Bước sang thế kỷ XXI, quan hệ châu Phi và EU đang chuyển hướng từ lệ thuộc sang bình đẳng với sự kiện quan trọng nhất trong quá trình thắt chặt quan hệ hợp tác Âu - Phi thời kỳ phát triển mới, đó là Hội nghị Thượng đỉnh mang ý nghĩa lịch sử giữa các nhà lãnh đạo EU và châu Phi họp tại Cairo (Ai Cập) năm 2000. Đặc biệt, năm 2000 cũng là năm diễn ra Hội nghị Thượng đỉnh của Liên Hiệp Quốc (UN) tại New York (Mỹ), các quốc gia thành viên UN đã ký vào bản cam kết thực hiện MDGs đến năm 2015, cam kết hỗ trợ các nước nghèo thực hiện MDGs cũng tăng lên kể từ đây. Trong bối cảnh đó, hợp tác của EU với châu Phi được triển khai theo chiến lược mới, một chiến lược với 3 mục tiêu: 1) Đẩy mạnh hoạt động hỗ trợ tại các khu vực ưu tiên của châu Phi (chủ yếu theo MDGs của UN); 2) Tăng cường hoạt động hỗ trợ tài chính cho châu Phi; 3) Đưa ra chính sách giúp châu Phi tiếp cận thị trường EU hiệu quả hơn. Trong đó, ODA là nội dung nổi bật trong quan hệ kinh tế giữa EU và châu Phi và hiệu quả sử dụng ODA sẽ góp phần quan trọng trong việc quyết định châu Phi có thực hiện được MDGs vào năm 2015 hay không?

Trong thập kỷ qua, châu Phi luôn giữ vị trí là khu vực tiếp nhận viện trợ nhiều nhất từ EU với số lượng ngày càng tăng từ 11 tỷ Euro năm 2001 lên 23 tỷ Euro năm 2011. Trong chính sách quan hệ quốc tế của EU, châu Phi luôn giữ một vai trò quan trọng và ODA là kênh chủ yếu để EU thực hiện các chiến lược kinh tế, chính trị của mình tại châu Phi. Để duy trì là nhà tài trợ phát triển hàng đầu trên toàn cầu, EU đã đặt ra các mục tiêu cần phải thực hiện, trong đó có mục tiêu: Đảm bảo rằng những cam kết của EU cho châu Phi được thực hiện và mục tiêu này được khẳng định trong kế hoạch về Triển vọng tài chính giai đoạn 2014-2020 của EU.

Trong bối cảnh Việt Nam đang ngày càng khó tiếp cận với nguồn vốn ODA khi trở thành nước có thu nhập trung bình, việc nghiên cứu về viện trợ phát triển của EU cho một số nước châu Phi là cần thiết, nhằm đưa ra những hàm ý cho Việt Nam trong thu hút và sử dụng ODA đồng thời tìm kiếm cơ hội để huy động những nguồn vốn khác từ bên ngoài nhằm phục vụ cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Vì vậy, đề tài: “Viện trợ phát triển chính thức của Liên minh châu Âu cho một số quốc gia  ở châu Phi và hàm ý cho Việt Nam” được lựa chọn nghiên cứu.

2. Mục tiêu nghiên cứu

- Chính sách và tình hình phân bổ viện trợ của EU châu Phi nói chung từ năm 2000 đến nay

- Chính sách viện trợ của EU và thực trạng sử dụng ODA của EU ở một số nước châu Phi

- Đánh giá, so sánh hiệu quả ODA của EU cho một số nước châu Phi và hàm ý cho Việt Nam

3. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Hiện nay, ở trong nước và trên thế giới đã có những công trình nghiên cứu, những bài viết hoặc báo cáo đã công bố có liên quan đến chủ đề ODA của EU cho châu Phi, có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu sau:

- Tác phẩm: “Việt Nam và châu Phi: Nghiên cứu so sánh kinh nghiệm và cơ hội phát triển” của tác giả Đỗ Đức Định và Greg Mills do NXB Khoa học Xã hội xuất bản năm 2007. Cuốn sách là tổng hợp các công trình nghiên cứu của các chuyên gia Việt Nam và nước ngoài về các chủ đề: Nông nghiệp, tăng trưởng kinh tế, viện trợ phát triển của Việt Nam và các nước châu Phi.

- Tác phẩm: “Hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu của châu Phi” của tác giả Nguyễn Thanh Hiền, do NXB Khoa học Xã hội xuất bản năm 2008. Công trình nghiên cứu và đánh giá những trợ giúp và hợp tác để giải quyết các vấn mang tính toàn cầu của châu Phi từ phía cộng đồng quốc tế và các đối tác lớn như: Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, WB, IMF, UNDP,…

- Tác phẩm: “Đánh giá hiệu quả viện trợ nước ngoài ở châu Phi” của tác giả Trần Thị Lan Hương, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 2 (06) tháng 4/2006, tr9-19. Bài viết nghiên cứu hiệu quả viện trợ nước ngoài ở châu Phi và những bài học kinh nghiệm cho các nước đang phát triển.

- Tác phẩm: “Country Strategy Paper and Indicative Programme for the period 2002 - 2007” do Ethiopia và EC xây dựng năm 2002. Tác phẩm phân tích bối cảnh kinh tế, chính trị Ethiopia và nội dung viện trợ của EC cho Ethiopia trong giai đoạn 2002-2007.

- Tác phẩm: Country Strategy Paper and Indicative Programme for the period 2008 - 2013” do Ethiopia và EC xây dựng năm 2007, là nội dung viện trợ của EC cho Ethiopia trong giai đoạn 2008-2013.

- Tác phẩm: “The Country Strategy Paper  and National Indicative Programme for the period 2001-2007” do Tanzania và EC xây dựng năm 2001, là nội dung viện trợ của EC cho Tanzania trong giai đoạn 2001-2007.

- Tác phẩm: “The Country Strategy Paper  and National Indicative Programme for the period 2008-2013” do Tanzania và EC xây dựng năm 2008, là nội dung viện trợ của EC cho Tanzania trong giai đoạn 2008-2013.

- Tác phẩm: EU Development Assistance for Basic Education in Sub-Saharan Africa and South Asia” là báo cáo đặc biệt số 12/2010 của Tòa Kiểm toán châu Âu (European Court of Auditors). Thông qua việc lựa chọn 8 quốc gia ở khu vực châu Phi cận Sahara và Nam Á để nghiên cứu cho thấy, viện trợ của EU đã góp phần cải thiện khả năng tiếp cận và cung cấp chất lượng giáo dục cơ bản cho hai khu vực này. Tuy nhiên những tiến bộ đó vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra trong thỏa thuận tài chính, trong đó hạn chế nhiều rơi vào khâu quản lý và giám sát chi tiêu viện trợ

- Tác phẩm: “The Aid Effectiveness Agenda: Benefits of a European Approach” do EC công bố năm 2009. Thông qua việc nghiên cứu 3 quốc gia là Cambodia, Ethiopia và Mozambique, EC đánh giá cả 3 quốc gia này đều có tiến bộ trong sử dụng ODA. Tuy nhiên, những hạn chế về phân công lao động, về sự phối hợp giữa nhà tài trợ và chính phủ nước tiếp nhận viện trợ, lãng phí vẫn là những rào cản chủ yếu trong viện trợ của EU cho châu Phi.

- Tác phẩm: The crisis in African Agriculture: A more effective role for EC aid?” do Practical Action xuất  bản  năm 2005. Công trình phân tích những yếu kém và tình trạng khủng hoảng của nông nghiệp khu vực châu Phi cận Sahara.

- Tác phẩm: EU Donor Atlas 2012” do EU công bố năm 2012 thống kê số liệu về ODA của EU cho châu Phi từ năm 2000 đến năm 2010.

- Tác phẩm: “Mapping EU Support for Sanitation in Africa” được công bố năm 2010 phân tích chính sách, mục tiêu và các dự án viện trợ của EU cho châu Phi trong lĩnh vực vệ sinh môi trường.

Đánh giá chung về các công trình cả trong và ngoài nước đều cho thấy, các công trình này chủ yếu nghiên cứu viện trợ cho châu Phi, hoặc viện trợ của EU cho châu Phi trong một lĩnh vực nào đó, chưa có nghiên cứu một cách toàn diện về ODA của EU cho châu Phi. Đặc biệt, chưa có công trình nào đem lại hàm ý cho Việt Nam trong thu hút và sử dụng ODA đồng thời tìm kiếm cơ hội để huy động những nguồn vốn khác từ bên ngoài. Vì vậy, đề tài này là hoàn toàn mới.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Chính sách ODA của EU và thực trạng sử dụng ODA của EU ở một số quốc gia châu Phi.

- Phạm vi nghiên cứu: Thời gian: Từ năm 2000 đến nay

                                     Không gian: Trên nền tảng chính sách viện trợ chung của EU cho châu Phi, đề tài sẽ phân tích thực trạng phân bổ viện trợ của Ủy ban châu Âu (EC) và các nước thành viên cho 2 quốc gia châu Phi là: Ethiopia và Tanzania. Đây là 2 quốc gia có chế độ chính trị tương đối ổn định ở châu Phi, có tiến bộ về tăng trưởng kinh tế đồng thời nhận được nhiều ưu tiên viện trợ của EU.  

5. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học biện chứng, phương pháp nghiên cứu liên ngành, phân tích so sánh và một số phương pháp khác để làm rõ mục tiêu nghiên cứu và nội dung của đề tài.

6. Nội dung nghiên cứu

Chương 1. Tình hình chung về viện trợ phát triển chính thức của Liên minh châu Âu cho châu Phi từ năm 2000 đến nay

1. Chính sách viện trợ của EU cho châu Phi

1.1. Viện trợ của EU cho châu Phi phân theo khu vực địa lý

1.2. Viện trợ của Liên minh châu Âu cho châu Phi phân theo lĩnh vực 

 2. Tổng quan viện trợ của EU cho châu Phi từ năm 2000 đến nay

Chương 2. Chính sách viện trợ phát triển chính thức của Liên minh châu Âu và thực trạng sử dụng ở một số quốc gia châu Phi

1. Cộng hòa Dân chủ Liên bang Ethiopia

1.1. Chính sách ODA của EU cho Ethiopia

1.2. Thực trạng tiếp nhận và sử dụng ODA của Ethiopia

1.3. Đánh giá

1.3.1. Tác động tích cực

1.3.2. Tác động tiêu cực

2. Cộng hòa Thống nhất Tanzania

2.1. Chính sách ODA của EU cho Tanzania

2.2. Thực trạng tiếp nhận và sử dụng ODA của Tanzania

2.3. Đánh giá

2.3.1. Tác động tích cực

2.3.2. Tác động tiêu cực

Chương 3. Đánh giá, so sánh hiệu quả viện trợ của Liên minh châu Âu cho một số quốc gia châu Phi và hàm ý cho Việt Nam.

1. Đánh giá, so sánh viện trợ của EU cho một số quốc gia châu Phi

1.1. Những điểm tương đồng trong chính sách viện trợ của EU và thực trạng sử dụng của Ethiopia và Tanzania

1.2. Những điểm khác biệt trong chính sách viện trợ của EU và thực trạng sử dụng của Ethiopia và Tanzania

­2. Hàm ý cho Việt Nam