Thứ ba, ngày 13 tháng 11 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Những biểu tượng quyền uy ở châu Phi (Phần 1)
Ngày đăng: 06/05/2013

Hệ thống cai trị ở các bộ tộc khu vực hạ Sahara thời kỳ trước thuộc địa mang tính tập trung hoặc phân quyền. Các bộ tộc mang tính tập trung như Yoruba và Edo ở Tây Phi, Chokwe và Kuba ở Trung Phi, đều được cai trị bởi vua và các tộc trưởng. Tầng lớp cai trị tối cao này được xem là những thủ lĩnh chính trị cũng như những người có địa vị tôn giáo cao và họ được phú cho khả năng và quyền lực đặc biệt. Vì là những người đại diện của chúa nên họ phải có trách nhiệm chăm lo cho hạnh phúc của người dân. Quyền lãnh đạo trong các bộ tộc phân quyền được trao cho một hội hay một hội đồng người cao tuổi.

Quyền lực của tầng lớp cai trị trong các bộ tộc này được phản ánh thông qua môi trường xung quanh họ, quần áo và cách trang trí những đồ dùng cá nhân và các biểu chương chức vụ. Nghệ thuật được dùng để ca ngợi và phân biệt địa vị cao quý của họ. Các sản phẩm nghệ thuật này được làm từ những nguyên liệu rất bền như gỗ cứng, ngà và kim loại. Chúng cũng được trang trí với những nguyên liệu nhập khẩu và quý hiếm như vỏ ốc tiền, thủy tinh và đồ sứ. Thông thường, để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi phải mất nhiều nhân công và thời gian. Những biểu tượng này củng cố địa vị chính trị trong xã hội của một người và giúp các học giả xác định được mục đích của một vật thể và rất có thể là của người sở hữu nó.

1. Bức tượng người đàn ông ở bang Sokoto, Nigeria
Niên đại: từ năm 200 TCN đến năm 200 Sau Công nguyên
Chất liệu: Đất nung
Kích thước: 40.90 x 22.86 x 20.32cm

Tác phẩm điêu khắc này khắc họa một vị thủ lĩnh, có thể là chính trị, có thể là tôn giáo, hay một người có địa vị cao trong xã hội. Mặc dù không thể  biết rõ được nguồn gốc chính xác của người này nhưng nét mặt của bức tượng có thể gợi ra được một vài suy đoán. Bộ râu tượng trưng cho một người đàn ông lớn tuổi và thông thái; những đường rạch xung quanh cổ tượng trưng cho những chuỗi hạt hay những chiếc vòng to tròn; chiếc gậy, quyền trượng, vũ khí, hay rìu lưỡi vòm được đeo trên vai biểu tượng cho sức mạnh và quyền uy lãnh đạo.
Một kiểu tóc được tạo hình cẩn thận và bộ râu được khắc họa tinh tế viền quanh khuôn mặt; hai mi mắt sụp xuống che đi đôi mắt trũng sâu; những đường rạch tạo thành lông mi; miệng hơi mở. Những đường vẽ bên dưới mắt nhằm làm nổi bật thêm cho đôi mắt. Những đặc điểm này kết hợp với nhau tạo thành một nét mặt nghiêm nghị. Cái rốn to thiếu cân đối, ngụ ý một cái rốn bị thoát vị, là rất phổ biến trong các tác phẩm điêu khắc của các nền văn hóa cận Sahara.
Xác định niên đại cho tác phẩm điêu khắc này của vùng Sokoto Nigeria là rất khó. Không giống như những tác phẩm bằng đất nung được tìm thấy ở Nok, có niên đại trong khoảng năm 500 trước công nguyên đến năm 200 sau công nguyên, các bức tượng ở vùng Sokoto đến tận gần đây vẫn chưa được tài liệu nào chứng minh rõ ràng niên đại của chúng.
2. Bức tượng thị trưởng ở làng Udo, Nigeria
Niên đại: thế kỷ XVI
Chất liệu: Hợp kim đồng
Kích thước: 48.90 x 15.24 x 12.7cm

Vào thế kỷ XVI, sau cái chết của vua cha Oba Ozolua, hoàng tử Esigie của thành phố Benin đã thách thức người anh em cùng cha khác mẹ là hoàng tử Arhuanran – “một người có thân hình khổng lồ” và là người cai trị Udo. Esigie đã đánh bại Arhuanran trong cuộc chiến đẫm máu “Okuo-Ukpoba” và trở thành vua của vương quốc và của thủ đô Benin. Kể từ đó, vua của Benin có quyền chỉ định các thị trưởng (còn được gọi là “Iyase”) để cai trị Udo. Bức tượng này tượng trưng cho người thị trưởng của Udo.
Vua của Benin quyết định đặc quyền và biểu chương của các  thị trưởng, thiết lập sức mạnh và quyền lực của các thị trưởng trên khắp Edo và cả những vùng lãnh thổ lân cận. Thị trưởng đội một chiếc mũ sắt, đeo một chiếc vòng răng báo xung quanh mép dưới của chiếc cổ áo cao được kết bằng những chuỗi hạt, một đai chuỗi hạt vắt chéo qua tấm thân trên để trần và đầy những vết rạch. Bức tượng mặc một chiếc váy làm bằng da tê tê và đeo một chiếc đai được trang trí với những hoa văn hình rắn. Một chiếc mặt nạ hình đầu báo được gắn vào thắt lưng ở hông.
Ở Benin, những vật được đội trên đầu là một dấu hiệu để nhận diện và thể hiện địa vị xã hội, đồng thời nó cũng giúp để phân biệt các thị trưởng ở Benin với các nước chư hầu khác. Chiếc mũ sắt có hình dạng giống như bông hoa uất kim hương đặt ngược, được trang trí với những đường thẳng khắc họa hình con rắn đang bò, cùng với những vết chấm được chạm nổi.
Hình ảnh con báo thường xuất hiện trong nghệ thuật Benin. Báo là một biểu tượng rất phù hợp với vua bởi vì người ta thường rất ngưỡng mộ sức khỏe, những đốm đẹp cũng như tính tự chủ và điều độ của nó. Mặc dù báo được xem là chúa tể của rừng xanh và vua là chúa tể của đô thị, nhưng giữa hai nhân vật này có sự khác biệt lớn. Vua, bằng quyền riêng biệt của mình có thể giết những con báo để làm vật cúng tế. Như vậy, vua có quyền lực cao hơn báo. Vua có thể nhốt những con báo đã bị thuần phục ở trong cung điện và diễu hành cùng chúng trong suốt các lễ diễu hành hàng năm. Các thủ lĩnh thời chiến đeo những chiếc mặt nạ báo đúc bằng đồng với ngụ ý rằng là đại diện của vua, họ có quyền giết người – một đặc quyền riêng biệt của vua và nó được thần thánh chấp nhận. Những chiếc mặt nạ và răng báo cũng giúp bảo vệ những người mang nó tránh được nguy hiểm.
Các chỉ huy thời chiến và các thị trưởng đều mặc những chiếc váy làm bằng da tê tê từ thế kỷ XVI. Vì tê tê là một loài động vật giống như loài ăn kiến và nó có khả năng cuộn tròn và trở nên an toàn khi gặp nguy hiểm nên tê tê là một hình ảnh ẩn dụ phù hợp với tình trạng căng thẳng mang tính truyền thống giữa vua của Benin với các thị trưởng và chư hầu khác. Vì vậy, thành ngữ “tê tê là động vật duy nhất mà báo không thể giết” là rất thích hợp.
3. Bức tượng người phụ nữ đang đứng của bộ tộc  Djenneke/Sonie, Mali
Niên đại: từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIII
Chất liệu: Gỗ và dầu
Kích thước: 94.47 x 16.03 x 17.03cm

Gỗ cứng và bền được sử dụng để chạm bức tượng này, biểu thị một người phụ nữ  thon cao – một người có tầm quan trọng hoặc có địa vị trong xã hội. Được chạm khắc với một vóc dáng tự nhiên và những vết rạch nông, nổi lấm chấm trên thái dương, bức tượng người phụ nữ được che chắn kỹ lưỡng trong một cái tạp dề hơn là trong tình trạng khỏa thân, và thường được tạc trong tư thế đang đứng hơn là đang quỳ như một người van xin. Người phụ nữ này không mang chày cũng không mang bình nước -những biểu tượng của một người phụ nữ nội trợ. Thay vào đó, bàn tay người phụ nữ này giống như đang đỡ cái bụng tròn của mình, có lẽ đó là dấu hiệu của việc mang thai. Những đặc tính trên chỉ ra rằng bức tượng này đại diện cho một bà tổ, người mà sinh thời đã có trách nhiệm là phải bảo vệ dòng dõi của mình.
Các phân tích để xác định niên đại bằng carbon đã xác định được niên đại của bức tượng. Nó được khắc bởi người Djennenke, một bộ tộc trước người Dogon ở Mali trong khoảng giữa thế kỷ XI và XIII sau Công nguyên. Lịch sử của nó có liên quan đến các đế chế vẻ vang như Wagadu (còn được gọi là Ghana), Mali và Songhai (còn được gọi là Gao). Những đế chế này phát triển rất phồn thịnh từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XVI trước Công nguyên và sau đó suy tàn do hạn hán và xâm lược. Những người dân “ngoại giáo” – những người đã chọn cách bảo tồn truyền thống văn hóa của mình và từ chối chuyển sang đạo Hồi - đã di cư tới phía nam (hướng Senegal ngày nay) và phía tây (hướng Mali ngày nay) để trốn tránh quân xâm lược là kỵ mã từ phương bắc.
Cộng đồng người được biết đến là những người Dogon ngày nay đã tới định cư trên những vách đá Bandiagra  và coi đây là nơi an toàn có thể bảo vệ họ khỏi sự xâm lược của người Hồi giáo. Một số cộng đồng khác đến từ vùng châu thổ lưu vực sông Niger và định cư ở Jenne, nơi mà các bức tượng bằng đất nung có niên đại từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVI đã được phát hiện vào giữa thế kỷ XX. Mặc dù cùng mô tả những chiến binh cưỡi ngựa và những tượng người phụ nữ mang thai, nhưng những bức tượng bằng đất nung được phân biệt nhờ những đôi mắt lồi ra, những cái đầu hình quả trứng, những vết rạch nông giống như những dấu chấm trên thái dương, chiếc váy trang trí tỉ mỉ và những sự cân xứng rất tự nhiên. Những bức tượng tương tự như vậy nhưng được trạm bằng gỗ cũng đã từng được phát hiện trong những hang động trên cao nguyên Bandiagra, cách vùng châu thổ lưu vực sông Niger khoảng 90m. Vì các bức tượng bằng đất nung và bằng gỗ đều giống nhau về hình dáng, những vết rạch nông, y phục, và hoa văn, đồng thời chúng cũng có niên đại rõ ràng nên giữa chúng có khả năng tồn tại một mối liên kết. Những bức tượng bằng gỗ là của người Djennenke hoặc  thị tộc Kagoro của người Soninke.
Bức tượng này là tác phẩm điêu khắc bằng gỗ cổ nhất trong bộ sưu tập từ phía nam Sahara. Bề ngoài láng bóng của nó do được thoa dầu nhiều và dần vẫn tiếp tục rỉ ra, chứng tỏ bức tượng này có thể vẫn được sử dụng cho đến tận giữa thế kỷ XX.
4. Vương miện của bộ tộc Baule, Bờ Biển Ngà
Niên đại: năm 1920
Chất liệu: Gỗ, vàng lá  và nguyên liệu dệt
Kích thước: 14.61 x 23.50 x 19.69cm

Bộ tộc Baule ở Bờ Biển Ngà chủ yếu là những người sống trong những ngôi làng độc lập và được xếp vào hàng “chức sắc”. Các chức sắc này đứng đầu một cụm dân làng và phân biệt họ bằng những tấm vải được dệt bằng tay sặc sỡ và những biểu chương bằng vàng bao gồm vương miện, đồ trang sức, những đồ vật cầm ở tay, chổi xua ruồi, và những đồ vật đi ở chân. Biểu chương có thể được làm bằng vàng nguyên chất hoặc bằng gỗ được mạ vàng. Những vương miện có hình dạng giống như một chiếc hộp dẹt dùng đựng thuốc hoặc một dải băng nhỏ buộc đầu.
Vương miện của những chức sắc được làm bằng nhung nhập khẩu và được trang trí với những khối hình học, hoặc những khối tượng hình nhỏ bằng gỗ được mạ vàng bên ngoài. Những khối hình chữ nhật có thể là hình dáng của những hạt vàng trên những chuỗi hạt quý. Được gọi là “srala” (cửa tre), hình mẫu này mô phỏng theo tấm rèm tre treo ở lối đi vào phòng ngủ ở những ngôi nhà truyền thống. Vì đó là một tấm rèm nhìn được cả bên trong và bên ngoài phòng ngủ nên các chức sắc phải biết được tất cả những gì đang xảy ra bên trong làng của họ và xa hơn nữa. Một con vật được chạm nổi thường đứng ở trên chỏm mũ miện. Trên cùng của chiếc vương miện hình hộp này là một con voi, một hình ảnh ẩn dụ phù hợp với một thủ lĩnh chính trị. 
(còn nữa)