Thứ năm, ngày 26 tháng 11 năm 2020
CHỌN NGÔN NGỮ:
Khảo sát về các biểu trưng văn hóa ở Đông Phi
Ngày đăng: 31/07/2014

David Thagana

Giám mục, Giám đốc điều hành Glory Outreach Assembly



Phụ nữ dân tộc truyền thống tại Turkana, Kenya



Khu vực cận Sahara của châu Phi có nền văn hóa rất phức tạp bởi có sự đa dạng về sắc tộc trong cùng một dân tộc sống trong cùng một khu vực. Britannica đã nhận xét rằng: “Chưa thể tìm hiểu hết các ngôn ngữ ở châu Phi, nhưng có thể ước chừng có trên 1.500 ngôn ngữ khác nhau trong khu vực này. Sự phân loại chúng chưa đầy đủ do sự phức tạp của các ngôn ngữ và mối liên quan giữa các yếu tố ngôn ngữ, chủng tộc và kinh tế với nhau. Chẳng hạn, có một nghiên cứu cho rằng những người du mục trên sa mạc (pastoralism) liên quan đến những nền văn hóa của những người nói tiếng Hamitic và là hậu duệ của người Ai Cập cổ đại”. Edward cho rằng: “Ngôn ngữ chỉ là một trong hệ thống mười công cụ giao tiếp nguyên thủy được tìm thấy trong các nền văn hóa (Ligen Felter and Mayers, 2001). Mặc dù ngôn ngữ chỉ đóng một vai trò nhỏ trong việc xác định và nhận biết về văn hóa, sự phức tạp về ngôn ngữ ở khu vực cận Sahara của châu Phi có thể được lý giải vì sự thiếu sót những biểu trưng văn hóa trong khu vực theo cách giải thích của Walker.
Tuy nhiên, những biểu trưng văn hóa đã giúp xây dựng sự đoàn kết trong xã hội châu Phi qua nhiều thế kỷ. Tháng 12/1994, Khối Thị trường Chung Đông và Nam Phi (COMESA) đã được thành lập thay thế cho Khu vực Ưu đãi Thương mại (PTA) cũ vốn được thành lập từ năm 1981. COMESA (định nghĩa theo Hiệp ước của nó) được thành lập với vai trò là tổ chức của các quốc gia độc lập, tự do, có chủ quyền, nhất trí hợp tác với nhau trong việc phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguồn lực con người nhằm đảm bảo lợi ích của tất cả người dân, bởi vậy nó bao gồm một loạt những mục tiêu rộng khắp mà ưu tiên hàng đầu là đảm bảo hòa bình và an ninh của khu vực.
Kể từ khi COMESA ra đời, đã có những phong trào văn hóa tự do của nhà thờ và các tổ chức ghép chức năng nhà thờ liên quan đến các Bộ Văn hoá kiêm phụ trách tôn giáo. “Khi nào kinh doanh và thương mại  mở ra những chân trời mới thì ở đó sự đụng độ về tôn giáo là không tránh khỏi” (Krik, Bài giảng 3). Để ngăn chặn sự xung đột văn hóa tại khu vực Đông Phi cận Sahara vốn đang có xu hướng hội nhập thì sự hiểu biết về các biểu trưng văn hóa là rất quan trọng.
Bài viết này bàn luận đến một khảo sát về các biểu trưng văn hóa ở Đông Phi dựa theo 10 điểm như trong tài liệu của Walker.
Đông Phi
Thông thường, khu vực Đông Phi bao gồm các quốc gia: Kenya, Uganda và Tanzania. Tuy nhiên, căn cứ theo Cộng đồng Đông Phi (EAC) - một tổ chức khu vực liên chính phủ, thì Cộng hòa Rwanda và Cộng hòa Burundi cũng là những quốc gia thành viên của EAC. Hầu hết các quốc gia Đông Phi đều chia sẻ với nhau nhiều chuẩn mực văn hóa, song trong mỗi quốc gia lại tồn tại một sự phức tạp của các biểu trưng văn hóa bởi do sự đa dạng của các bộ lạc ở trong đó. Theo sách hướng dẫn về châu Phi, chỉ riêng Kenya đã có đến hơn 40 sắc tộc khác nhau. Các nhóm bộ lạc chính bao gồm bộ lạc của người Bantu di cư đến từ Tây Phi, người Nitolic đến từ Sudan và nhóm Hamitic là những người có nguồn gốc từ các bộ lạc du mục đến từ Ethiopia và Somali. Lịch sử về nguồn gốc của các bộ lạc khác nhau giúp giải thích cho những biểu trưng văn hóa tương tự nhau, trải rộng tới Somali, Ethiopia, Sudan và cả các quốc gia khác thuộc khu vực cận Sahara của châu Phi.
Trang web Everything 2.com cho rằng nhiều gia đình châu Phi có xu hướng quay lại cội nguồn tổ tiên chung của mình. Những gia đình này có chung huyết thống với nhau. Theo thời gian, từ những gia đình đó đã hình thành nên những bộ lạc hoặc thị tộc. Một số bộ lạc và thị tộc liên kết và hình thành những nền văn minh lớn. Nhiều xã hội ở châu Phi sử dụng hệ thống lứa tuổi. Trong những hệ thống này, trẻ em cùng lứa tuổi sẽ được lớn lên cùng nhau. Họ học cách hợp tác với nhau. Sau này thậm chí họ có thể chia sẻ với nhau vai trò thủ lĩnh của làng quê hoặc đất nước.
Hầu hết các băng nhóm săn bắn đều bao gồm một số gia đình hạt nhân. Các gia đình hạt nhân đó có nghĩa vụ phải quan tâm lẫn nhau. Trong các gia đình hạt nhân, những người đàn ông, thường là những người thợ săn, học cách làm việc cùng nhau. Các gia đình học cách giúp đỡ nhau để cùng tồn tại. Mặc dù các biểu trưng văn hóa có giống nhau nhưng vẫn có sự khác biệt không chỉ giữa các bộ lạc trong cùng một quốc gia còn giữa các quốc gia trong khu vực với nhau.
Hầu hết các quốc gia Đông Phi từng là thuộc địa trong nhiều năm. Tác động của chế độ thuộc địa đã ảnh hưởng khác nhau đến nền văn hóa của các quốc gia trong khu vực. Những quốc gia nào chịu sự cai trị của cùng một chế độ thực dân, họ có xu hướng thể hiện những biểu trưng văn hóa chịu chung ảnh hưởng từ chế độ thực dân ấy.
Các biểu trưng định hướng văn hóa
Mbiti cho rằng châu Phi vốn nổi tiếng về tôn giáo. Ông lập luận rằng không có một đích nào nhận định giữa thế tục và tâm linh. Người Đông Phi chịu ảnh hưởng nhiều của tôn giáo. Thực dân và  Kitô giáo đã đến và gây ra sự sụp đổ những yếu tố truyền thống châu Phi tại một số khu vực của Đông Phi. Cho dù người dân ở khu vực này đã chấp nhận Thiên chúa giáo hay vẫn theo tôn giáo truyền thống của châu Phi thì tư tưởng về định mệnh đã mang lại cho khu vực cái nhìn bó buộc và hạn chế. Những bộ lạc khác nhau ở Đông Phi nói bằng ngôn ngữ riêng của họ rằng luôn có một đấng thần linh ở trên trời định sẵn những điều gì sẽ xảy ra trong cuộc sống của họ và đó là định mệnh. Người Tanzania khi nói về tương lai sẽ luôn nói “kwa majaliwa ya Mungu”, người Kikuyus ở Kenya sẽ luôn nói “Ngai enda”, đều có nghĩa là: chúng ta là con người nên điều gì chúng ta định làm trong tương lai cũng phải phụ thuộc vào ý trời.
Luôn tồn tại tư tưởng về sự tiền định đối với nhiều người dân ở Đông Phi. Sẽ là không bình thường khi nghe thấy một tuyên bố rằng: “điều này đã được sắp đặt sẵn”. Có nghĩa là chẳng có vấn đề gì dù tôi có làm việc chăm chỉ đến mức nào để thay đổi hoàn cảnh của mình thì đã có một đấng thần linh cao hơn có quyền quyết định số phận của tôi. Cách tư duy này có thể dẫn tới sự không kiên định trong các quốc gia Đông Phi, nhất là đối với các quốc gia đã trải qua lịch sử chiến tranh lâu dài.
Tổ chức Glory Outreach Assembly (GOA) có các nhà thờ ở Rwanda, Burundi và Cộng hòa dân chủ Congo. Các kế hoạch chiến lược được hoạch định tại đây. Mục sư Juma Felicien Ndaize là người phụ trách của GOA ở khu vực Hồ Lớn luôn phải vật lộn với những ý tưởng để phát triển kế hoạch chiến lược. Ông ấy luôn tỏ ra nhạy cảm quá mức đối với nỗi sợ hãi về tương lai, như xảy ra chiến tranh gây đổ vỡ, tình trạng khẩn cấp và không có khả năng thực hiện các kế hoạch.
Ý nghĩa về thời gian
Người dân ở khu vực Đông Phi được định hướng theo sự kiện. Họ quan tâm nhiều hơn về việc tham gia vào các sự kiện, hơn là thời điểm bắt đầu hay kết thúc của sự kiện. Với họ thời gian là liên tục và không có những cấu trúc đặc biệt. Với họ thời gian là không bao giờ kết thúc, giống như một dòng sông chảy xuyên suốt từ quá khứ đến hiện tại và đến vô cùng, vô tận. Họ thường muộn. Thời gian chính xác và ngày với họ là vô nghĩa.
Tháng 7 năm ngoái, một nhóm nghiên cứu từ Atlanta Georgia đến Kenya 10 ngày trong một chuyến đi làm nhiệm vụ. Hành trình đã được hoạch định bởi nhóm người Mỹ và được chỉnh sửa khoảng một năm trước nhằm đảm bảo chắc chắn rằng mọi thứ đều chính xác về thời gian. Khi đến sân bay Jomo Kenyatta, nhóm chủ nhà Kenya vẫn chưa tới. Khi họ tới trễ 30 phút, họ vẫn luôn cười và bắt tay một cách phấn khích những vị khách của mình và thường xuyên nói “Karibuni”. Mặt khác, nhóm những người Mỹ không thể giấu được sự tức giận bởi những gì họ đã hoạch định cho một hành trình lại bắt đầu ở một thời điểm sai lệch đi. Ngày tiếp theo, nhóm người Kenya chủ nhà đã chậm một giờ khi đến ăn sáng với đội người Mỹ tại khách sạn mà họ trú lại. Khi những người Kenya đến, một lần nữa họ lại nở nụ cười và lấy lý do tắc đường làm nguyên nhân cho việc đến muộn, nhưng không hề xin lỗi. Lúc này, một cuộc tranh cãi giữa nhóm người Mỹ và nhóm người Kenya là không tránh khỏi. Có thể nghe thấy những lập luận như: “Chúng tôi đang theo thời gian của Kenya”, “Các anh theo thời gian của người Mỹ”, “Anh có đồng hồ nhưng tôi có thời gian”. Phần buồn của câu chuyện là hai nhóm không thể kéo dài hơn sự hợp tác do sự khác biệt của hai nền văn hóa trong việc định hướng về thời gian.
Người dân Đông Phi thích làm nhiều hơn một việc tại cùng một thời điểm. Chuyển đổi từ một hoạt động sang hoạt động khác vừa kích thích và tạo động lực làm việc và, do đó, đó là cách hấp dẫn nhất để họ làm việc.
Một hành động: đang thực hiện
Người Đông Phi định hướng cho cả hai việc đang làm và sẽ làm. Tuy nhiên họ tập trung vào việc sẽ làm hơn việc đang làm. Họ quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng và duy trì mối quan hệ bền vững. Tại Tanzania, do ảnh hưởng của cả văn hóa Đông Phi lẫn chủ nghĩa xã hội, người dân dành nhiều thời gian để nói chuyện và quan tâm đến cảm xúc của nhau.
Giao tiếp
Người dân Đông Phi thường không theo đúng nghi thức trong giao tiếp. Đây có lẽ là khu vực mà ảnh hưởng của chế độ thuộc địa được cảm nhận rõ ràng nhất. Người dân Kenya và Uganda theo nghi thức của Anh do họ từng là thuộc địa của Anh và họ sử dụng tiếng Anh trong các giao dịch kinh doanh. Người Rwanda, Burundi và Cộng hòa dân chủ Congo chịu sự cai trị của người Pháp, do đó họ sử dụng tiếng Pháp trong các cuộc họp chính thức và trong các giao dịch.
Trong một lần tôi đi thăm các cơ sở của GOA tại Burundi và Cộng hòa dân chủ Congo, tôi luôn cảm thấy lúng túng bởi các giao tiếp ở cấp độ cao mà tôi không sử dụng. Mục sư và các thành viên nhà thờ xem tôi là “Papa Askofu”, người được xem như là Đức cha giám mục. Trong khi nói chuyện, họ gọi tôi là “ngài” rất nhiều lần. Thỉnh thoảng tôi mắc lỗi khi cố gắng để trò chuyện với các thành viên mà không thông qua người lãnh đạo của họ và điều đó đã không được đón nhận. Tước vị có ý nghĩa với người Đông Phi rất nhiều. Sẽ được xem như là sự thiếu tôn trọng nếu như không  đề cập đến những tước vị của họ.
Ý nghĩa về không gian: cộng đồng và cá nhân
Người Đông Phi có khuynh hướng đánh giá cao vai trò của cá nhân trong không gian chung. Khi xảy ra những sự cố va chạm thì phải mang ra bàn luận chung sau khi đã làm hoặc có xu hướng làm cho những sự cố đó ngừng lại. Các cuộc bàn luận này luôn tốt hơn khi có những cá nhân có uy tín hỗ trợ. Vấn đề không gian chung không có ý nghĩa khi nhân vật có uy tín đứng sau các cuộc bàn luận đó là người được chọn để giải toả điểm mấu chốt đã làm nảy sinh ra các mâu thuẫn và sự cố.
Sức mạnh của hệ thống thứ bậc
Người Đông Phi có thiên hướng coi trọng sức mạnh thứ bậc. Tuổi là một yếu tố quan trọng để nhận được sự tôn trọng trong xã hội. Những người lớn tuổi thường được kính trọng. Giới tính cũng là một yếu tố quan trọng. Đàn ông được tôn trọng hơn phụ nữ trong hầu hết các xã hội Đông Phi.
Trong gia đình, người đàn ông được tôn trọng và luôn được mọi người hỏi ý kiến như là người có quyền lực trong gia đình. Ở các nước Đông Phi những người già trong thôn làng và vị trưởng khu vực là biểu tượng cho quyền lực của làng mạc. Bất kỳ người khách nào muốn kinh doanh trong làng cũng phải thông qua các vị bô lão ở đó trước rồi các vị đó mới báo cáo lên các cấp chính quyền cao hơn.
Chủ nghĩa cá nhân
Những người Đông Phi có thiên hướng  coi trọng tập thể. Bất kỳ thành công hay thất bại thì kết quả thuộc về tập thể chứ không phải cá nhân. Giáo sư Geert xếp Đông Phi ở thứ 27 về Chỉ số chủ nghĩa cá nhân (IDV). Đây là xã hội mà một người từ khi sinh ra đã được gắn kết mạnh mẽ và chặt chẽ trong các nhóm, thông thường là các gia đình mở rộng (chú bác, cô dì, ông bà) để tiếp tục bảo vệ họ với lòng trung thành mù quáng.
Quan điểm hợp tác hơn là cạnh tranh
Do nhấn mạnh đến các mối quan hệ nên các nền văn hóa Đông Phi có thiên hướng hợp tác. Mọi người thích đến với nhau đặc biệt là trong những cụm gia đình hoặc bạn bè để làm việc cùng nhau chứ không phải để hoàn thành việc đó. Tuy nhiên, toàn cầu hóa khiến con người đang dần thay đổi để trở nên cạnh tranh hơn.
Cơ cấu
Vì có những mối quan hệ xã hội mạnh mẽ nên người dân Đông Phi coi nhẹ vấn đề cơ cấu và kiểm soát. Nhóm có trách nhiệm nhiều hơn cá nhân trong mỗi cơ cấu. Không có cơ cấu không có gì là không bình thường. Mọi người có thể được kêu gọi để làm một công việc bất cứ lúc nào mà không hề cảm thấy khó chịu.
Lối tư duy
Người dân Đông Phi chủ yếu suy nghĩ theo kiểu quy nạp. Họ đưa ra các kết luận chủ yếu dựa trên các sự kiện lặp đi lặp lại. Các phần quan trọng của quá trình học tập là không chính thức. Con người qua thời gian sẽ học được cách để làm một số việc. Tuy nhiên, dựa vào trực giác là một cách khác để nhiều người Đông Phi đưa ra kết luận. Cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong việc nhận định một điều gì đó là thực.
Kết luận
Trong giao dịch với người Đông Phi, không có cách nào tốt hơn là áp dụng bản tóm tắt các luận điểm được đề xuất trong tài liệu của Walker: (1) Tìm cách giảm thiểu những hành động mà bạn thấy hối tiếc; (2) Không mang gì cho người đã được hưởng thụ; (3) Chuẩn bị với mục đích và sự tận tâm cho một cuộc giao lưu so sánh về văn hóa; (4) Đảm bảo rằng những hành động của bạn được tính đến triển vọng, niềm tin và định hướng giá trị.
Nguồn David Thagana - bishopthagana@goaweb.org
 
Người dịch: Th.S Lê Bích Ngọc
Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 8/2013