Thứ hai, ngày 22 tháng 10 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Saudi Arabia – Iran: Dầu mỏ và những vấn đề trong quan hệ quốc tế thời kỳ hậu Mùa xuân Arab (Phần 2)
Ngày đăng: 14/07/2014

PGS.TS Bùi Nhật Quang

Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông




3. Vấn đề các nước lớn
Cả Iran và Saudi Arabia đều có đủ các lý do để cho quan hệ song phương trở thành mối quan hệ vừa hợp tác, vừa cạnh tranh. Tuy nhiên, dường như sức ép phải cạnh tranh ảnh hưởng luôn mạnh hơn động lực hợp tác và gắn kết ngay khi các nước lớn như Mỹ, các nước châu Âu, Nga, Trung Quốc thực hiện chính sách can dự vào khu vực. Sự can thiệp này khiến cho các xu hướng phát triển của quan hệ Iran – Saudi Arabia chịu nhiều tác động mạnh và tiếp tục biến động phức tạp, khó đoán định. Trong tương quan với các nước lớn này, Iran và Saudi Arabia tiếp tục bị chia rẽ trong nhiều vấn đề:
- Saudi Arabia hưởng ứng kêu gọi của Mỹ trong việc áp đặt cấm vận dầu mỏ chống Iran và sẵn sàng tăng sản lượng để bổ sung nguồn cung thiếu hụt của Iran. Cùng với đó, Trung Quốc không sẵn sàng hưởng ứng lệnh cấm vận của Mỹ do quốc gia này là nhà nhập khẩu lớn dầu mỏ Iran
- Trong một số trường hợp, khi các vấn đề liên quan tới cuộc khủng hoảng Iran còn chưa được dàn xếp thì giá dầu đã tăng và Nga với tư cách một quốc gia xuất khẩu dầu, khí đốt quan trọng lại được hưởng lợi.
- Quan hệ Iran – Saudi Arabia và các nước lớn cũng phát sinh rất nhiều bất đồng trong giải quyết khủng hoảng Syria. Trong khi Iran, Nga và một số lực lượng đồng minh khác ra sức bảo vệ chế độ của Tổng thống Syria al- Assad thì Saudi Arabia, Mỹ và các quốc gia phương Tây tìm mọi cách can thiệp để lật đổ ông Assad và đẩy tình hình Syria diễn biến theo chiều hướng có lợi cho phương Tây.
Trong hầu hết các vấn đề quan trọng này, lập trường của Iran, Saudi Arabia và các nước lớn như Mỹ, các nước châu Âu, Nga, Trung Quốc đã thể hiện những khác biệt đáng kể và những khác biệt này khiến cho cả khu vực Trung Đông luôn là điểm nóng của thế giới. Xét về thực chất, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng nguồn gốc của phần lớn các vấn đề ở khu vực MENA, đặc biệt là các quốc gia Trung Đông đều xuất phát từ nguồn tài nguyên chiến lược dầu mỏ. Nếu MENA không có dầu mỏ, nếu Saudi Arabia và Iran không phải là những cường quốc xuất khẩu dầu, khí đốt, thì chắc chắn sự can thiệp của các nước lớn sẽ không trở nên căng thẳng như những gì đang diễn ra những năm gần đây, đồng thời các vướng mắc của phương Tây trong quan hệ với Iran sẽ không được chú ý nhiều. Thực tế cho thấy các nước lớn khi can thiệp vào khu vực MENA và đặc biệt là trong quan hệ với hai quốc gia dầu mỏ hàng đầu Saudi Arabia và Iran đều hướng tới nguồn tài nguyên dầu mỏ để định hướng các hoạt động sản xuất, xuất khẩu cho phù hợp với lợi ích quốc gia của mình. Sự cạnh tranh gay gắt của các nước lớn ở một chừng mực nhất định đã làm cho cả khu vực thêm bất ổn và tiến trình phát triển kinh tế, xã hội trở nên mất cân đối. Đánh giá của David Pryce-Jones10 trong nghiên cứu về lịch sử Trung Đông cận, hiện đại cho rằng khu vực này đang ngày càng trở nên tụt hậu so với châu Âu, Trung Quốc và thậm chí so với nhiều quốc gia đang phát triển khác nếu xét về các tiêu chí sản xuất, thương mại, giáo dục, truyền thông và nhiều lĩnh vực phát triển xã hội khác. Một minh chứng cho nhận định này là giả định nếu không tính tới dầu mỏ, tổng giá trị xuất khẩu của thế giới Arab thậm chí còn ít hơn giá trị xuất khẩu của Phần Lan - một nước nhỏ của châu Âu với hơn 5 triệu dân. Dù vậy, không thể không thừa nhận rằng những khó khăn, vướng mắc của các quốc gia dầu mỏ khu vực MENA một phần là do can thiệp, cạnh tranh ảnh hưởng, tranh dành nguồn lợi dầu mỏ của các nước lớn gây ra.
Hộp: Quan hệ Saudi Arabia – Iran và Mỹ
Quan hệ giữa Saudi Arabia, Iran và các nước lớn mà đại diện là Mỹ là quan hệ phức tạp giữa cạnh tranh, hợp tác và kiềm chế lẫn nhau. Saudi Arabia và Mỹ có quan hệ đồng minh truyền thống trong suốt hơn 60 năm qua và Saudi Arabia đã là đối tác chủ chốt của Mỹ trong việc can thiệp vào các vấn đề an ninh, chính trị, xung đột tại Trung Đông. Mặc dù vậy, khi đề cập về chính sách của Mỹ với Iran, quan điểm của Saudi Arabia luôn thể hiện những khác biệt với những phản ứng hết sức thận trọng. Điều này là do Saudi Arabia nhìn nhận Iran là một mối đe dọa lớn của khu vực, là một cường quốc khu vực có khả năng gây ra nhiều phiền toái cho Saudi Arabia. Do vậy, an ninh của Saudi Arabia là vấn đề luôn được đặt lên trên hết và để đảm bảo an ninh, Saudi Arabia cần một chính sách phù hợp để quan hệ với Iran tuy có thể không phải là quan hệ tốt nhưng cũng không trở nên quá mức thù địch7.
Từ yêu cầu thực tế như vậy, trong khi Mỹ luôn duy trì chính sách thù địch với Iran và áp đặt các biện pháp cấm vận, trừng phạt kinh tế để cản trở chương trình hạt nhân Iran thì Saudi Arabia tuy chia sẻ với Mỹ về vấn đề này nhưng vẫn giữ quan hệ phù hợp với Iran. Ngay từ năm 2007, Tổng thống Iran Ahmadinejad đã nhận lời mời của Quốc vương Abdullah đến thăm chính thức Saudi Arabia và truyền thông của cả hai nước đã ca ngợi quan hệ của “hai quốc gia anh em”. Lãnh đạo hai nước đã gặp gỡ và thảo luận về sự cần thiết phải bảo vệ thế giới Hồi giáo. Trong một động thái khác, Ngoại trưởng Saudi Arabia - Thái tử Faisal trong cuộc họp báo chung năm 2009 với Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đã phát biểu rằng “mối đe dọa Iran cần phải có giải pháp tức thì hơn là các lệnh trừng phạt”8. Tuyên bố này ngay sau đó đã bị các lãnh đạo Iran lên án gay gắt. Tháng 11/2011, phía Mỹ đã cáo buộc Iran về việc lên kế hoạch ám sát Đại sứ Saudi Arabia tại Mỹ năm 2013, Đại sứ Saudi Arabia tại Anh đã viết bài trên tờ The New York Times chỉ trích phương Tây đã “không có những hành động đủ mạnh để chống lại Syria và Iran, làm cho Trung Đông bất ổn và buộc Saudi Arabia phải trở nên cứng rắn hơn trong các vấn đề quốc tế9.
Nguồn: Tổng hợp thông tin của tác giả
3. Một số nhận định, đánh giá chung
Trong tương quan với các nước lớn và với Saudi Arabia trong vai trò một cường quốc khu vực, đồng minh của phương Tây, Iran đã và đang phải chịu sức ép nặng nề. Nếu nhìn nhận suốt chiều dài lịch sử của khu vực, quan hệ cạnh tranh Iran – Saudi Arabia không phải mới hình thành mà là vấn đề mang tính lịch sử, gắn với nhận thức của cả hai phía về chủ nghĩa dân tộc. Một bên, Saudi Arabia đại diện cho một quốc gia quan trọng của thế giới Arab với mong muốn dẫn dắt các xu hướng phát triển của cả khu vực MENA. Ở phía bên kia, Iran cũng luôn tự hào về dân tộc Ba Tư có lịch sử phát triển lâu đời và mong muốn kế thừa, phát triển các di sản của Đế chế Ba Tư hùng mạnh một thời. Xét từ góc độ cả Iran và Saudi Arabia đều là hai quốc gia Hồi giáo lớn, thì Saudi Arabia đại diện cho quốc gia “gốc” của Hồi giáo, sở hữu hai thánh địa Medina và Mecca và đang nỗ lực phát triển Hồi giáo Sunni Salafi. Iran hiện nay là nơi tập trung đông nhất của các tín đồ Hồi giáo dòng Shia và xét từ góc độ tôn giáo, không ít thì nhiều đều có quan điểm và nhận thức khác biệt so với Saudi Arabia về các vấn đề của thế giới Hồi giáo cũng như các vấn đề quốc tế khác.
Những khác biệt giữa Iran và Saudi Arabia đã và đang đẩy hai quốc gia này vào tình thế cạnh tranh trong nhiều lĩnh vực dựa trên cơ sở một điểm chung của cả hai phía – đó là trữ lượng dầu mỏ lớn hàng đầu thế giới. Vấn đề đặt ra là điểm chung này không giúp Saudi Arabia và Iran xích lại gần nhau mà lại làm cho quan hệ dầu mỏ của hai quốc gia thêm phức tạp do dầu mỏ được sử dụng như một vũ khí chiến lược trong chính sách đối ngoại của cả hai nước. Tiếp đó, sự can thiệp của các nước lớn vào khu vực Trung Đông, đặc biệt là can thiệp của Mỹ và các nước châu Âu làm cho các vấn đề trong quan hệ dầu mỏ Iran – Saudi Arabia thêm phức tạp. Iran luôn sử dụng dầu mỏ như một công cụ gây ảnh hưởng quốc tế và như một vũ khí quan trọng để đối đầu với Mỹ và phương Tây. Ở phía bên kia, Saudi Arabia là đồng minh quan trọng của Mỹ trong khu vực, đã sử dụng sức mạnh dầu mỏ của mình để hỗ trợ phương Tây trong việc giảm thiểu tác động của dầu mỏ Iran đối với thế giới, tức là đã đóng vai trò kiềm chế và ngăn chặn ảnh hưởng quốc tế của Iran.
Với sự can thiêp của phương Tây và chính sách thân Mỹ của Saudi Arabia, sản lượng dầu mỏ của Iran đã giảm mạnh trong những năm gần đây. Mỹ và EU từng bước áp đặt các biện pháp trừng phạt nhằm vào ngành dầu mỏ của Iran như ngăn chặn quốc gia này xuất khẩu dầu, cấm đầu tư quy mô lớn vào ngành dầu mỏ Iran và ngăn chặn khả năng tiếp cận của Iran tới các nguồn tài chính cũng như các công cụ thanh toán, giao dịch khác. Trong các năm 2012 - 2013, lệnh cấm vận tiếp tục được thắt chặt nhằm vào Ngân hàng Trung ương Iran, ngăn cản việc cung cấp dịch vụ bảo hiểm và tái bảo hiểm dầu mỏ, đẩy Iran vào tình trạng khó khăn kinh tế nghiêm trọng. Mặc dù vậy, Iran vẫn còn một công cụ ứng phó quan trọng khác là khả năng kiểm soát eo biển Hormuz ở bờ biển phía Đông Nam của quốc gia này. Eo biển Hormuz là tuyến đường biển có tầm quan trọng chiến lược sử dụng cho xuất khẩu dầu của Iran và nhiều quốc gia vùng Vịnh khác. Điểm hẹp nhất của eo biển Hormuz chỉ có 39 km và ước tính hiện có khoảng 17 triệu thùng dầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz/ngày, tương đương với 20% tổng khối lượng dầu được vận chuyển trên thế giới và 35% tổng khối lượng dầu vận chuyển đường biển11. Trong những lúc đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng, đối đầu giữa Iran và phương Tây, quốc gia này đã từng tuyên bố sẽ đóng cửa eo biển Hormuz và ngăn chặn dòng luân chuyển dầu mỏ qua eo Hormuz. Nếu điều này được thực hiện thì chắc chắn sẽ gây tác động nghiêm trọng tới thị trường dầu mỏ toàn cầu và gây thiệt hại nghiêm trọng cho các nước lớn tiêu thụ nhiều dầu mỏ cũng như cho khả năng xuất khẩu dầu của tất cả các quốc gia vùng Vịnh.
Tóm lại, quan hệ Iran – Saudi Arabia là quan hệ song phương quan trọng hàng đầu trong khu vực Trung Đông – Bắc Phi. Khi yếu tố dầu mỏ được tính tới thì quan hệ song phương này còn có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Đây cũng chính là lý do mà quan hệ song phương Iran – Saudi Arabia đang bị quốc tế hóa và trở thành quan hệ đa phương hết sức phức tạp với sự can thiệp của các nước lớn như Mỹ, các nước châu Âu, Nga, Trung Quốc, v.v… Ngay đối với Việt Nam, quan hệ quốc tế giữa Saudi Arabia và Iran cũng là nhân tố rất quan trọng cần được tính tới để từ đó xác lập được chính sách phù hợp giúp Việt Nam thực hiện đường lối đối ngoại mở cửa, hợp tác với toàn khu vực Trung Đông – Bắc Phi.
Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông số 5/2014