Thứ hai, ngày 17 tháng 12 năm 2018
CHỌN NGÔN NGỮ:
Suy nghĩ và cảm nhận của người Viện trưởng đầu tiên về Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông nhân kỷ niệm 10 năm thành lập
Ngày đăng: 31/10/2014


PGS.TS Đỗ Đức Định, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông giai đoạn 2004 - 2011


Nhân dịp kỷ niệm 10 năm thành lập Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, Ban biên tập Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã có buổi nói chuyện và trao đổi với PGS.TS Đỗ Đức Định – người Viện trưởng đầu tiên của Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông. Trong số tạp chí đặc biệt này, BBT Tạp chí xin phép được đăng nguyên văn về cuộc trao đổi này.

BBT: Thưa PGS.TS. Đỗ Đức Định, kể từ khi thành lập đến nay, Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã trải qua 10 năm hoạt động. Với tư cách là Viện trưởng đầu tiên của Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông và là Tổng biên tập đầu tiên của Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, PGS. có những suy nghĩ như thế nào về quá trình hình thành và phát triển của Viện?

Viện Nghiên cứu châu Phi và Trung Đông được thành lập trước hết là do nhu cầu phát triển của đất nước cần mở rộng quan hệ hợp tác với mọi quốc gia và khu vực trên thế giới trong thời kỳ chấm dứt đối đầu của Chiến tranh Lạnh, chuyển sang đối thoại, hợp tác và phát triển, trong đó có khu vực châu Phi và Trung Đông, nơi có vị trí địa chính trị quan trọng, nơi Việt Nam ngày càng đẩy mạnh các quan hệ hợp tác truyền thống với trên 60 quốc gia ở khu vực này trong thời kỳ đấu tranh giải phóng dân tộc trước đây và xây dựng đất nước trong giai đoạn hiện nay.

Trong những năm từ 2001 đến 2003, sau khi tham gia một dự án nghiên cứu về công nghiệp hóa và hội nhập ở Đông Phi, chúng tôi càng thấy rõ nhu cầu thiết yếu này, đồng thời cũng thấy đây là thờì điểm thích hợp để thành lập Viện, vì thế chúng tôi đã đề xuất ý kiến của mình lên các cấp lãnh đạo và được chấp thuận. Kết quả, Viện đã được chính thức thành lập và đi vào hoạt động từ năm 2004 đến nay.

Sau 10 năm hình thành và phát triển, về cơ bản Viện đã được xây dựng trở thành một đơn vị nghiên cứu vững vàng với các phòng ban nghiên cứu các vấn đề cơ bản nhất của khu vực; có một Tạp chí để công bố các sản phẩm nghiên cứu của cán bộ trong Viện và cộng tác viên ngoài Viện; có một bộ máy quản lý tốt, một môi trường nghiên cứu thuận lợi với sự hỗ trợ của các tổ chức chính trị - xã hội như chi bộ vững mạnh, cùng các đoàn thể gồm công đoàn, chi đoàn thanh niên, phụ nữ, hoạt động đều tay, đoàn kết, hợp tác, tạo điều kiện thuận lợi cho mỗi cá nhân phát huy được năng lực của mình, đồng thời đóng góp tích cực cho hoạt động tập thể của cơ quan. Nhìn chung, Viện đã phát triển trở thành một cơ quan nghiên cứu đáng tin cậy của giới khoa học xã hội và nhân văn, đáp ứng được những đòi hỏi của thực tế đất nước cũng như nhu cầu cần đẩy mạnh các quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với các nước châu Phi và Trung Đông.

BBT: Theo PGS, Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông trong 10 năm qua có thành tích nào nổi bật?

Nhờ có những nỗ lực chung của cả Viện và của từng cán bộ, công chức, viên chức, đến nay Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã đạt được một số kết quả và đóng góp ban đầu rất đáng phấn khởi.

- Về công tác nghiên cứu khoa học, Viện đã được tin cậy, trao cho thực hiện và đã hoàn thành một số đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ, cấp cơ sở, đã xuất bản hàng chục cuốn sách, hàng trăm bài tạp chí, tổ chức và tham gia một số hội thảo trong nước và quốc tế.

- Trong công tác đào tạo và giảng dạy, một số cán bộ của Viện đã được cử đi đào tạo nâng cao kiến thức từ cấp đại học đến thạc sỹ, tiến sỹ, các lớp học về chính trị, hành chính, chuyên môn nghiệp vụ. Một số cán bộ của Viện còn tham  gia đào tạo tại một số trường đại học ở trong và ngoài nước như Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân, Học viện Chính trị và Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, hướng dẫn luận văn và khóa luận cho một số sinh viên đại học, thạc sỹ, nghiên cứu sinh của các trường và các viện nghiên cứu.

- Đối với công tác tư vấn chính sách, một số chuyên gia của Viện đã được mời tham gia xây dựng các chương trình hành động, đề án chính sách của Chính phủ, Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương và một số cơ quan, doanh nghiệp khác, trong đó có “ Chương trình hành động quốc gia thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - châu Phi giai đoạn 2004 - 2010”, “Chương trình hành động quốc gia thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam – châu Phi giai đoạn đến nay 2020”, hay “ Chương trình hành động thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam – Trung Đông giai đoạn 2008 - 2015” do Chính phủ soạn thảo, ban hành và đưa vào thực hiện. Đây là một vinh dự đối với Viện, đồng thời cũng khẳng định bước tiến của Viện đã có đủ năng lực tham gia những chương trình, đề án quan trọng của đất nước, của các bộ, ngành, doanh nghiệp.

- Công tác thông tin tuyên truyền là một lĩnh vực mà Viện đã có đóng góp. Cụ thể, một số chuyên gia của Viện đã được mời tham gia bình luận, phân tích trên một số phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình hay báo chí nhằm góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề thời sự xảy ra ở khu vực Trung Đông - Châu Phi, nơi diễn ra nhiều sự kiện mới và nóng, không chỉ tác động mạnh tới tình hình khu vực, mà còn ảnh hưởng lớn tới cả cục diện thế giới như “Biến động chính trị - xã hội khu vực Bắc Phi – Trung Đông”, còn được gọi là “Phong trào Mùa xuân Arab”, dẫn đến những thay đổi bước ngoặt ở nhiều nước thuộc khu vực Trung Đông – Bắc Phi từ năm 2010 đến nay; hay nghiên cứu sự hình thành, phát triển lớn mạnh của các lực lượng khủng bố từ Taliban đến Al Qaeda và gần đây là Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) đang gây chấn động toàn toàn cầu…

- Các hoạt động hợp tác quốc tế về khoa học cũng được Viện quan tâm, chú ý phát triển. Viện đã cử một số đoàn đi nghiên cứu tại một số nước châu Phi, Trung Đông, tham gia tổ chức một số hội thảo quốc tế ở trong và ngoài nước về các chủ đề như phát triển nông nghiệp và nông thôn, cải cách và đổi mới kinh tế - xã hội, phát triển du lịch, thu hút đầu tư nước ngoài…

- Không chỉ tập trung vào công việc chuyên môn, Viện đã có một số cán bộ tham gia các hoạt động xã hội gắn với việc mở rộng quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và các nước châu Phi, Trung Đông, như tham gia Hội Hữu nghị và Hợp tác Việt Nam - Châu Phi, Uỷ ban Đoàn kết và Hợp tác Á – Phi - Mỹ Latinh, Hội Hữu nghị Việt Nam – Palestin, Hội Hữu nghị Việt Nam - Iran...

BBT: Trong điều kiện phát triển hiện nay khi tình hình thế giới và các khu vực có nhiều biến động phức tạp, PGS suy nghĩ như thế nào về vai trò và vị trí của Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông trong nghiên cứu khoa học xã hội?

Đúng là hiện nay tình hình thế giới và các khu vực có nhiều biến động phức tạp, trong đó đáng quan tâm nhất là những diễn biến đã và đang xảy ra tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi và khu vực Biển Đông ở châu Á – Thái Bình Dương, với sự gây hấn của các lực lượng cả ở trong và ngoài khu vực như: các lực lượng khủng bố Taliban, Al Qaeda, Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS), chủ nghĩa bành trướng – bá quyền nước lớn… Đây là những vấn đề không chỉ gây chấn động trước mắt, mà cả lâu dài, đối với khu vực và thế giới, rất cần có những nỗ lực đi sâu nghiên cứu, góp phần tìm ra những giải pháp và cách ứng xử phù hợp, đảm bảo hòa bình, hợp tác, tránh rơi vào khủng hoảng, mất ổn định, mất cơ hội phát triển. Trước thực tế đó, rõ ràng  Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông có nhiệm vụ rất quan trọng là cần nghiên cứu những vấn đề cơ bản đi đôi với những nhân tố mới đã và đang tác động mạnh đến diễn biến tình hình tại khu vực Châu Phi và Trung Đông, nhất là những vấn đề về chính trị như phong trào dân chủ, sự trỗi dậy của tôn giáo Islam, đặc biệt là lực lượng Islam quá khích, sự tác động của những nhân tố bên ngoài khu vực…Từ đó tìm ra câu trả lời sát thực cùng những giải pháp phù hợp, góp phần vào việc hoạch định những chính sách của Đảng và Nhà nước ta nhằm tiếp tục thúc đẩy mối quan hệ hợp tác hòa bình, hữu nghị, cùng có lợi giữa nước ta và các nước trong khu vực này.

BBT: Trong thời gian vừa qua, theo PGS. Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã nghiên cứu được các vấn đề gì đáng ghi nhận về khu vực Châu Phi-Trung Đông?

Cho đến nay Viện đã hoàn thành một số công trình nghiên cứu mang tính tổng quan và hệ thống về khu vực Châu Phi và Trung Đông, phân tích một số nhân tố cơ bản về khu vực liên quan đến chính trị, kinh tế, văn hóa, tôn giáo, sắc tộc, mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và các nước trong khu vực, tìm hiểu một số đối tác quan trọng như Nam Phi, Algeria, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Iran; Xem xét, đánh giá kịp thời một số vấn đề mới nổi lên ở khu vực này. Đáng chú ý trong số những công trình mà Viện đã và đang thực hiện có đề tài độc lập cấp Nhà nước “Nghiên cứu các khâu đột phá chiến lược để mở rộng quan hệ hợp tác của Việt Nam với khu vực Trung Đông đến năm 2020 do PGS.TS. Đỗ Đức Định làm chủ nhiệm, đề tài Nhà nước “Những biến động chính trị – xã hội tại Bắc Phi – Trung Đông và tác động đến Việt Nam” do PGS. TS. Nguyễn Thanh Hiền chủ trì, hay đề tài Nghi định thư về “Phát triển quan hệ hợp tác toàn diện Việt Nam – Ai Cập trong bối cảnh mới giai đoạn 2010-2020” và đề tài NAFOSTED về “Bẫy thu nhập trung bình ở một số nước Bắc Phi – Trung Đông và bài học cho Việt Nam” do PGS.TS Bùi Nhật Quang làm chủ nhiệm. Ngoài những đề tài cấp Nhà nước trên đây, Viện đã hoàn thành nhiều đề tài cấp bộ, cấp cơ sở và thực hiện một số đề tài hợp tác khoa học quốc tế. Đó thực sự là những thành quả đáng ghi nhận mà Viện Nghiên cứu châu Phi - Trung Đông đã thực hiện thành công trong thời gian mười năm đầu mới thành lập.

5. Theo PGS, đội ngũ cán bộ của Viện đã đáp ứng được gì so với yêu cầu đặt ra và cần phải tiếp tục phấn đấu như thế nào trong 10 năm tiếp theo?

Sau mười năm xây dựng và trưởng thành, đến nay đội ngũ cán bộ của Viện đã có những bước phát triển đáng kể cả về lượng và chất. Về lượng, số cán bộ của Viện đã tăng từ 5 người trong năm đầu mới thành lập lên gần 30 người hiện nay, đã có khả năng hoàn thành hàng chục đề tài, công trình nghiên cứu khoa học các loại. Tuy nhiên, xét về chất, số cán bộ có năng lực chuyên môn cao còn chiếm một tỷ lệ rất thấp, những người có khả năng thực hiện tốt các đề tài, nhiệm vụ nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước, cấp bộ không những thiếu, mà còn yếu, đặc biệt những chuyên gia có tầm cỡ quốc tế giỏi cả về chuyên môn và ngoại ngữ càng hiếm, đó thực sự là một hạn chế lớn của Viện.  

Để nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ trong mười năm tới, Viện cần tiếp tục có sự phát triển cả về lượng và chất, nhưng nhu cầu thiết yếu trước hết là dành ưu tiên cao cho sự phát triển về chất, nhất là cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ nghiên cứu cả về trình độ chuyên môn và ngoại ngữ, không chỉ ở tầm quốc gia, mà cả tầm quốc tế. Việc tăng thêm về số lượng cũng cần, nhưng không cần bằng nâng cao chất lượng. Chỉ có như vậy mới có thể đáp ứng được những nhu cầu to lớn và chuyên sâu hơn của thời kỳ mới.

6. Trong thời gian tới, theo PGS hướng nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông nên tập trung vào các vấn đề gì? Tại sao?

Nhiệm vụ cơ bản của công tác nghiên cứu khoa học xã hội là tìm ra được bản chất của sự việc, giải thích nó một cách khoa học và hệ thống, nhưng không vì thế mà coi nhẹ những diễn biến đương thời, cập nhật tình hình, nhằm hướng tới mục tiêu tư vấn chính sách, phổ biến thông tin, kiến thức, kể cả đào tạo. Xuất phát từ chính những mục tiêu và nhiệm vụ cơ bản đó, có thể thấy rõ 4 loại vấn đề chính mà Viện Nghiên cứu châu Phi và Trung Đông đã, đang và sẽ tiếp tục thực hiện, đó là: 1- Nghiên cứu những vấn đề cơ bản như hệ thống, thể chế chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, tôn giáo, sắc tộc và những vấn đề cơ bản khác của các nước Châu Phi và Trung Đông; 2- Nghiên cứu những vấn đề mới dẫn đến những thay đổi lớn, có tác động mạnh tới cục diện thế giới và khu vực như các dòng giáo phái Islam, trong đó có các nhóm quá khích, đặc biệt là Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS), những phong trào đấu tranh đòi thay đổi chế độ như phong trào Mùa xuân Arap, các phong trào đòi cải cách, dân chủ, xây dựng xã hội mới, kể cả phát triển kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và khu vực…; 3- Nghiên cứu mối quan hệ quốc tế của các nước châu Phi - Trung Đông, đặc biệt là quan hệ với các cường quốc bên ngoài, các tổ chức quốc tế và khu vực có ảnh hưởng và tác động lớn đối với các vấn đề Trung Đông - Châu Phi; 4- Cuối cùng, nhưng quan trọng và thiết thực nhất, là nghiên cứu những vấn đề liên quan đến các chính sách, giải pháp nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển, mở rộng mối quan hệ hợp tác nhiều mặt giữa Việt Nam với các nước châu Phi và Trung Đông.

BBT: PGS. suy nghĩ như thế nào về Tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông cả về tôn chỉ, mục đích, chất lượng khoa học , đội ngũ cộng tác viên và độc giả?

Ngay sau khi được thành lập, Viện đã nộp đơn xin ra tạp chí mỗi tháng một số. Điều này đã gây băn khoăn, lo ngại cho không ít người, kể cả một số chuyên viên tại các cơ quan cấp phép rằng một Viện mới thành lập như vậy lấy đâu ra bài để đăng hàng tháng? Nhưng nếu cứ chờ đến khi đủ người, đủ bài thì phải 10 năm sau mới có thể ra được tạp chí mỗi tháng 1 kỳ, trong khi tạp chí lại chính là bộ mặt, là diễn đàn khoa học của cán bộ trong Viện và của những người ngoài Viện quan tâm đến khu vực Châu Phi và Trung Đông. Với quyết tâm cao, Viện đã xin được giấy phép xuất bản tạp chí mỗi tháng 1 số ngay sau khi Viện mới được thành lập.

Thực tế đã chứng minh điều đó là hoàn toàn đúng. Mặc dù khó khăn, nhưng với nỗ lực cao của các cán bộ trong tòa soạn, cho đến nay Tạp chí đã ra đều đặn, đúng kỳ hạn, không thiếu một số nào, chất lượng bài viết ngày càng được nâng cao, đáp ứng nhu cầu của đông đảo bạn đọc từ các nhà ngoại giao, các chuyên viên của các Đại sứ quán các nước châu Phi và Trung Đông tại Việt Nam, đến các nhà hoạch định chính sách, giới khoa học, các sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh làm luận văn tốt nghiệp. Tạp chí đã thực sự trở thành một diễn đàn khoa học đáng tin cậy đối với các tác giả và độc giả Việt Nam về các vấn đề liên quan đến khu vực châu Phi - Trung Đông.

Trong thời gian tới, Tạp chí không chỉ cần tiếp tục ra đều đặn như trước, mà còn cần nâng cao chất lượng và tính cập nhật của bài viết, và quan trọng hơn là tạp chí cần có thêm ấn phẩm bằng tiếng Anh, ra mỗi năm 2 kỳ chẳng hạn, để mở rộng và nâng cấp tạp chí lên tầm quốc tế.

BBT: Cuối cùng, xin PGS cho biết ông có cảm nghĩ thế nào về kết quả hoạt động và triển vọng của Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông trong tương lai?

Những kết quả trên khẳng định nỗ lực của Viện đã mang lại một số thành công bước đầu rất đáng phấn khởi, vừa góp phần phát triển ngành nghiên cứu khoa học về khu vực châu Phi và Trung Đông, một ngành mới và quan trọng ở nước ta, vừa đóng góp thiết thực cho việc mở rộng các quan hệ hợp tác hữu nghị, cùng có lợi giữa Việt Nam với các nước châu Phi và Trung Đông.

Tuy nhiên, để tiếp tục phát triển Viện lên một tầm cao mới, không chỉ có uy tín trong phạm vi quốc gia, mà trở thành một diễn đàn khoa học quốc tế, đòi hỏi cả tập thể cũng như mỗi thành viên trong Viện cần có nhiều nỗ lực lớn hơn, nhất là cần nâng cao chất lượng chuyên môn, ngoại ngữ, tinh thần, trách nhiệm, tính đoàn kết, cùng chung sức phấn đấu, phát huy những thành quả và kinh nghiệm ban đầu đã đạt được, tăng cường các sáng kiến mới. Làm tốt những việc đó, chắc chắn Viện Nghiên cứu châu Phi và Trung Đông sẽ có một tương lai sáng sủa hơn, thu được nhiều thành công lớn hơn, đóng góp tích cực và thiết thực hơn cho xã hội và cho ngành khoa học nghiên cứu châu Phi – Trung Đông nói riêng và khoa học xã hội nói chung.

BBT: Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Đỗ Đức Định và kính chúc ông sức khỏe!

Hà Nội, tháng 9 năm 2014

BBT Tạp chí NC Châu Phi và Trung Đông